Alergia – co to takiego?

Wiele osób, z którymi się na co dzień stykamy, cierpi na jakieś schorzenie alergiczne. W ostatnich latach obserwuje się wzrost zachorowań na astmę i inne choroby alergiczne, co jest związane między innymi z zanieczyszczeniem środowiska. Niektórzy nawet twierdzą, że obecnie alergie, po nowotworach, chorobach układu krążenia i AIDS, są czwartą z najgroźniejszych chorób na świecie. Gdyby jednak przeprowadzić ankietę, co oznacza pojęcie "alergia", to okazałoby się zapewne, że ludzie na ten temat wiedzą bardzo mało. Proponujemy Państwu cykl artykułów, które wyjaśnią, na czym alergia polega, jakie są jej objawy, kiedy szukać porady lekarza i wreszcie jakie środki profilaktyczne należy przedsięwziąć w przypadku zagrożenia schorzeniem o podłożu alergicznym.

Alergia

Alergia jest to stan polegający na nieprawidłowym rozpoznawaniu przez organizm pewnych substancji z otaczającego nas świata zewnętrznego jako "obcych" i "szkodliwych" i mobilizowaniu przeciw nim sił układu odpornościowego. Układ ten, zwany też układem immunologicznym, za pomocą komórek wchodzących w jego skład i wydzielanych przez te komórki białek przekaźnikowych rozpoczyna "walkę" z substancją, która wniknęła do organizmu. Wskutek oddziaływań międzykomórkowych dochodzi do wystąpienia objawów choroby w tym narządzie, który zetknął się z daną substancją.
Trzeba podkreślić, że reakcja ta nie jest prawidłową reakcją odpornościową: jest ona silniejsza, wygasa z trudem, a w "pamięci immunologicznej" organizmu do końca życia pozostaje zakodowana na ten temat informacja i skłonność do powtórzenia tej reakcji. Na tym właśnie polega pierwsza różnica między chorobą a stanem prawidłowym. Drugą różnicą jest to, że jako "obce" rozpoznawane są czynniki, z którymi stykamy się w ciągu całego swojego życia. U osoby zdrowej, nie mającej skłonności do rozwijania reakcji alergicznej, nie występują żadne objawy choroby mimo przebywania w stałym kontakcie z czynnikami, o których skądinąd wiadomo, że mogą być źródłem silnej alergii. Substancje, które powodują stan nadmiernego pobudzenia układu immunologicznego, nazywamy alergenami. Alergenem może być każda cząsteczka białkowa, najczęściej mikroskopijnej wielkości. W zależności od źródła pochodzenia mogą być to alergeny roślinne lub zwierzęce. Najczęstszymi źródłami alergenów są: sierść kota, sierść psa, wełna, kurz i bytujące w nim roztocze, pyłki kwitnących traw i drzew, pleśnie oraz pokarmy (jaja, mleko, ryby, orzechy, pomidory i inne).

JAK ROZPOCZYNA SIĘ REAKCJA ALERGICZNA?

Do wystąpienia objawów alergicznych potrzebne jest spełnienie kilku warunków. Oto one:

  1. kontakt z substancją będącą potencjalnym alergenem;
  2. utrwalenie się w pamięci układu odpornościowego informacji, że dana substancja jest "obca" i że należy z nią walczyć;
  3. mobilizacja mechanizmów, które mają za zadanie "zidentyfikowanie wroga", czyli alergenu, i następnie skuteczną z nim walkę. A zatem:
    • produkcja tzw. przeciwciał, specyficznych białek rozpoznających alergen;
    • zwiększenie się liczby komórek służących do zniszczenia alergenu i nagromadzenie się ich w miejscu największego zagrożenia.

Alergen może przedostawać się do organizmu różnymi drogami: wnikać przez skórę, osiadać na spojówkach, wraz z wdychanym powietrzem osiadać na błonie śluzowej górnych dróg oddechowych i oskrzeli, wreszcie przenikać przez błonę śluzową przewodu pokarmowego jako składnik posiłku.
Niezależnie od drogi przedostania się alergenu, organizm wytwarza przeciw niemu specyficzne substancje białkowe, tzw. przeciwciała (immunoglobuliny). Istnieje wiele klas przeciwciał, lecz w chorobach alergicznych zwiększa się głównie ilość immunoglobulin E (IgE). Pojawienie się we krwi dużej liczby krążących przeciwciał klasy IgE skierowanych przeciwko konkretnemu alergenowi przemawia za uczuleniem organizmu na ten alergen.
U osób z dużą skłonnością do reakcji alergicznej (z tzw. atopią) stwierdza się zwykle wiele przeciwciał IgE, specyficznych dla różnorodnych alergenów. W praktyce bardzo częste jest współistnienie uczulenia na sierść zwierząt i kurz lub na kurz i pyłki roślin; kombinacji tego rodzaju jest nieskończona ilość, tak jak ogromna jest liczba substancji, mogących teoretycznie stać się alergenami. Zadaniem przeciwciał klasy IgE jest zidentyfikowanie alergenu. Jest to możliwe dzięki temu, że cząsteczka IgE "pasuje" do alergenu, przeciwko któremu powstała i może połączyć się z nim w kompleks.
Przeciwciała IgE osadzone są zwykle na powierzchni pewnego typu komórek uczestniczących w reakcji alergicznej. Noszą one nazwę komórek tucznych. Przyłączenie cząstki alergenu do IgE związanego z powierzchnią takiej komórki jest sygnałem do gwałtownego uwolnienia z jej wnętrza licznych substancji biologicznie czynnych i enzymów. Ich zadaniem jest "wezwanie" innych komórek do przyłączenia się do reakcji alergicznej, mającej za zadanie zniszczenie i uprzątnięcie drobiny alergenu. Substancje wydzielane przez te komórki, mimo że mają służyć "działaniom obronnym", powodują silny stan zapalny w miejscu, gdzie rozgrywa się reakcja. Mogą być to spojówki, błona śluzowa nosa i oskrzeli, skóra, przewód pokarmowy. Objawami wywołanego reakcją alergiczną stanu zapalnego w tych narządach są: obrzęk, zaczerwienienie, łzawienie, wodnisty wyciek z nosa, kichanie, kaszel, duszność, świąd, wyprysk, biegunka i inne. Nasilenie objawów zależy od stopnia uczulenia organizmu, czasu trwania choroby, ilości alergenu, z którym chory się kontaktował i stosowanego aktualnie (lub nie stosowanego) leczenia.
Opisany powyżej schemat reakcji rozgrywającej się w odpowiedzi na wniknięcie alergenu do organizmu jest bardzo uproszczony. W reakcję uczuleniową wciągnięte są bowiem różne rodzaje i typy komórek układu immunologicznego. Mają one zdolność komunikowania się między sobą, przekazywania sobie nawzajem pewnych "informacji", wzajemnego pobudzania się lub hamowania. Wszystkie te zjawiska zachodzą przy udziale wydzielanych przez wymienione komórki substancji przekaźnikowych, tzw. mediatorów. W zależności od rodzaju komórek uczestniczących w reakcji i rodzaju przeciwciał, znane są cztery podstawowe typy reakcji alergicznej.

JAKIE SCHORZENIA NALEŻĄ DO CHORÓB ALERGICZNYCH?

Wprawdzie znane są sytuacje, w których na skutek gwałtownej reakcji alergicznej może dojść do zaburzeń czynności całego organizmu (groźny dla życia wstrząs anafilaktyczny), lecz w ogromnej większości przypadków reakcja alergiczna dotyczy jednego narządu lub układu. Zwykle jest to, jak już wspomniano, miejsce głównego kontaktu z alergenem. Wyróżnia się w związku z tym następujące podstawowe jednostki chorobowe:

  1. skóra: wyprysk (egzema), pokrzywka;
  2. oczy: alergiczne zapalenie spojówek;
  3. nos: alergiczny nieżyt nosa;
  4. oskrzela: astma oskrzelowa;
  5. przewód pokarmowy: alergia pokarmowa.

Z powodu podobieństwa budowy białkowej między poszczególnymi gatunkami roślin i zwierząt może niekiedy dochodzić do wystąpienia tzw. reakcji krzyżowej, czyli pojawienia się objawów choroby przy zetknięciu się z alergenem o budowie podobnej do tego, przeciw któremu tak silnie reaguje organizm. Nierzadkie jest na przykład nasilenie astmy w okresie kwitnienia zbóż, mimo że u danej osoby potwierdzono uczulenie na pyłki innych rodzajów traw i odwrotnie. Niekiedy taka reakcja może dotyczyć dwóch układów: na przykład pokarmowego i oddechowego (gdy po spożyciu sera pleśniowego albo niektórych gatunków piwa u osób uczulonych na pleśnie może dojść do wystąpienia silnego ataku duszności) lub też alergen pokarmowy (mleko, jaja) może wywoływać biegunkę i zmiany skórne.

JAK SIĘ ROZPOZNAJE CHOROBY ALERGICZNE?

W rozpoznawaniu chorób alergicznych i ustalaniu ich przyczyny kluczową rolę odgrywają wywiady przeprowadzone przez lekarza z chorymi. Czasami wręcz z detektywistyczną dokładnością chory jest wypytywany o okoliczności ujawnienia się lub nasilenia choroby, zwyczaje życiowe, miejsce pracy i odpoczynku. Istotne jest, czy skłonność do reakcji alergicznych występuje u kogoś z członków rodziny, są to bowiem skłonności dziedziczne. Po ustaleniu hipotetycznego czynnika podejrzanego o to, że jest alergenem, podejmuje się badania, które mogą to potwierdzić lub wykluczyć. Czasami chory wspólnie z lekarzem nie potrafi powiązać przyczynowo dolegliwości z jakimkolwiek potencjalnym alergenem. Wtedy bezwzględnie konieczna jest diagnostyka laboratoryjna.
Zagadnienia dotyczące rozpoznawania chorób alergicznych zostaną szczegółowo opisane w kolejnych artykułach tego cyklu, które będą omawiać poszczególne jednostki chorobowe. Niezależnie jednak od rodzaju schorzenia badania można podzielić ogólnie na:

  1. testy skórne z alergenami;
  2. badania serologiczne;
  3. testy ekspozycyjne.

Testy skórne

Testy skórne należą do najczęściej wykonywanych badań w alergologii. Celem badania jest sprawdzenie, czy organizm zareaguje wytworzeniem stanu zapalnego w miejscu przeniknięcia alergenu w głąb przez minimalne uszkodzenie skóry. Istnieje kilka technik wykonania badania, można je zrobić na wewnętrznej stronie przedramienia lub na skórze pleców. Powstanie zaczerwienienia, a przede wszystkim bąbla wystającego ponad powierzchnię skóry i nie znikającego przy ucisku, dowodzi istnienia w organizmie specyficznych przeciwciał, które rozpoznają alergen. Mówiąc prościej właśnie na tę substancję możemy być uczuleni.
W sytuacjach, gdy testów skórnych nie można wykonać (z powodu chorób skóry, u małych dzieci itp.) przeprowadza się tzw. badania serologiczne. Polegają one na sprawdzeniu, czy w pobranej próbce krwi jest podwyższona ilość przeciwciał klasy IgE lub czy są wśród nich przeciwciała specyficzne dla danego alergenu. Niestety, ze względu na technikę wykonania badania wymagającą odczynników znakowanych izotopami promieniotwórczymi, badania te są drogie i możliwe do przeprowadzenia tylko w niektórych pracowniach.

testy ekspozycyjne

Odrębną grupę badań diagnostycznych stanowią testy ekspozycyjne. Polegają one na umyślnym wywołaniu kontaktu danego narządu z domniemanym alergenem. Może być to nakropIenie roztworu alergenu na śluzówkę nosa, podanie alergenu poprzez inhalację lub do żołądka. Badanie wykonuje się najczęściej w specjalistycznych pracowniach lub na oddziałach szpitalnych. Bardzo ważnym rodzajem tych testów są testy ekspozycji w warunkach naturalnych (np. w miejscu pracy); organizm kontaktuje się wówczas z typowymi dawkami alergenu i nasilenie objawów jest również typowe dla przebiegu danego schorzenia (np. astmy zawodowej).
Postępowanie diagnostyczne w chorobach o podłożu alergicznym bywa niekiedy żmudne i długotrwałe. Wykonuje się je jednak w trosce o pacjenta, bowiem najskuteczniejszą metodą leczenia alergii jest unikanie kontaktu z substancją uczulającą. Ta tzw. karencja od alergenu bywa niekiedy ważniejsza od systematycznego przyjmowania leków. Aby była możliwa, potrzebne jest zidentyfikowanie źródła zagrożenia.
Przedstawiliśmy Państwu ogólny zarys problemu, jaki stanowi alergia. Dalsze zagadnienia, takie jak charakterystyka podstawowych chorób, zalecenia profilaktyczne, sposoby leczenia i rodzaje leków, znajdą Państwo w kolejnych numerach pisma. Zapraszamy do lektury.

Tomasz Raczyk
O Tomasz Raczyk 253 artykuły
Nazywam się Tomasz Raczyk. Od lat moim zamiłowaniem jest medycyna alternatywna i filmowanie ptaków w przyrodzie. Ukończyłem studia medyczne z wynikiem bardzo dobrym. Obecnie piszę praca doktorską. W wolnych chwilach montuje filmy o przyrodzie.

Bądź pierwszy, który skomentuje ten wpis

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.


*