Odżywianie-Jak jedzenie wpływa na nasze życie.Leki na odchudzanie.

twojnajlepszyszpital.pl
twojnajlepszyszpital.pl

 1. Odżywianie racjonalne (prawidłowe)

Proszę wskazać mi człowieka, który nie chciałby być młody, piękny i bogaty. Pewnie z nas czasami snuje takie wspaniałe marzenia i nie ma nic w nich złego poza faktem, że na tym świecie nic samo nie przychodzi. Tak jest też z piękną smukłą sylwetką. Najlepiej zacząć do niej dążyć przez zastosowanie dwóch najpewniejszych sposobów – ruch i zdrowe odżywianie naprawdę czynią tu cuda. Gdy jednak jest to raczej niemożliwe, pozostaje szukanie innych sposobów, czyli droga „na skróty”....

    Warto jednak chociaż co nieco dowiedzieć się o tych najbardziej skutecznych sposobach zachowania zdrowia i pięknej sylwetki przez długie lata życia.

Zdrowe odżywianie tak naprawdę wcale nie jest takie trudne i mocno absorbujące czasowo, a może dodatkowo stać się okazją do ciekawych poszukiwań i odkryć w dziedzinie żywieniowej. Poza tym może wyzwolić w nas kreatywność i oryginalność, coś, co jest wysoko cenione przez współczesnych.

Odkrywanie uroków zdrowego sposobu odżywiania się warto rozpocząć od choćby pobieżnego zapoznania się z podstawowymi zasadami w tym zakresie. Bez znajomości zasad prawidłowego żywienia opartych na rzetelnej naukowej wiedzy wielu ludzi odżywia się nieprawidłowo, co wcześnie lub później pociąga za sobą określone skutki. Dietetycy są w tym przypadku absolutnie zgodni – większa część naszego społeczeństwa ( i nie tylko naszego) ma złe nawyki żywieniowe, wybiera niewłaściwe rodzaje żywności, nieprawidłowo je przechowuje i przygotowuje do spożycia. W ten sposób jesteśmy jednocześnie przekarmieni i niedożywieni. Przekarmienie wynika z faktu, że spożywany zbyt wiele pokarmów i napojów obfitujących w zbędne kalorie, a niedożywienie jest efektem małego urozmaicenia i wadliwego zestawienia posiłków, które wtedy nie zaspakajają właściwie potrzeb odżywczych ludzkiego organizmu.

Organizm każdego człowieka wymaga, aby z pożywieniem dostarczono jemu:

-odpowiedniej ilości energii niezbędnej do prawidłowego funkcjonowania narządów wewnętrznych, pracy mięśni i utrzymania stałej temperatury ciała,

-substancji budulcowych potrzebnych do budowy nowych i ustawicznej regeneracji zużytych komórek oraz do biologicznie czynnych składników organizmu,

-substancji regulujących, które odpowiadają za prawidłowy przebieg procesów przemiany materii i energii

Rys. 1 – Piramida zdrowego żywienia

Jak wynika to z przedstawionej powyżej piramidy zdrowego żywienia w pokarmach przyjmowanych przez człowieka nie powinno zabraknąć żadnego ze składników. Każdy z nich bowiem w odpowiednich ilościach jest niezbędny do prawidłowego funkcjonowania ludzkiego organizmu i ma w nim do wypełnienia konkretną rolę.

Tłuszcze

Tłuszcze w zasadniczy sposób decydują o wartości energetycznej produktów spożywczych. Jeden gram tłuszczu dostarcza organizmowi 9 kcal energii, czyli dwa razy więcej niż dzieje się to w przypadku węglowodanów lub białka. Z tego też względu jest dla organizmu najdogodniejszą forma jej magazynowania. U człowieka prawidłowo odżywiającego się tłuszcz stanowi od 10 do 15% masy ciała i jest zgromadzony pod skórą w tkance tłuszczowej. W pożywieniu występuje w postaci wyodrębnionej jako oleje lub tłuszcze jadalne. Jego znaczne ilości dostarczają też niektóre artykuły spożywcze i potrawy smażone, np. frytki, pączki, prażynki, hamburgery rybne.

 

Tabela 1 – Podział produktów żywnościowych według zawartości tłuszczu

Grupa produktów Zawartość tłuszczu  (%) Produkty
Tłuszcze jadalne 75 - 100 Masło, margaryny, słonina, smalec, oleje roślinne, oliwa
Tłuszcze stołowe o obniżonej kaloryczności 45 - 55 Margaryny „niskokaloryczne”
Produkty o bardzo wysokiej zawartości tłuszczu 25 - 30 Śmietana kremówka, żółte sery, węgorz, metka, parówki, wafle nadziewane
Produkty o wysokiej zawartości tłuszczu 10 - 25 Wieprzowina, baranina, gęś, kaczka, kiełbasy, śledzie, makrela, jajka, sery tłuste, śmietana, twarogi tłuste, pieczywo cukiernicze
Produkty o niskiej zawartości tłuszczu 3 - 10 Cielęcina, wołowina, kurczak, indyk, dorsz, ryby słodkowodne, podroby, produkty zbożowe, mleko pełne, lody, jogurty, twarożki
Produkty o bardzo niskiej zawartości tłuszczu 0 - 3 Mleko chude, twaróg chudy, kefir, pieczywo, polędwica, warzywa, owoce, grzyby

 

Węglowodany

Węglowodany, zwane też cukrowcami lub sacharydami, są dla organizmu podstawowym źródłem energii, pokrywając około 50 – 60% dziennego zapotrzebowania człowieka. Związki te muszą być regularnie dostarczane w pożywieniu, gdyż organizm nie ma zdolności do ich magazynowania (oprócz niewielkich ilości w wątrobie i mięśniach). Podstawowym ich źródłem są produkty roślinne. Młodzież i ludzie dorośli powinni przyjmować codziennie wraz z pożywieniem od 400 do 600 g węglowodanów w zależności od charakteru wykonywanej pracy oraz 30 – 50 g błonnika pokarmowego. Mając na uwadze zapobieganie otyłości ( ale i innym chorobom cywilizacyjnym) należy ograniczyć spożycie sacharozy i innych cukrów prostych, a wybierać produkty obfitujące w polisacharydy. Spożywanie węglowodanów powoduje wzrost stężenia glukozy we krwi tzw. efekt glikemiczny, który może różnie przebiegać w czasie , co charakteryzuje indeks glikemiczny[5].

 

Tabela 2 - Zawartość sacharozy w wybranych produktach spożywczych

Produkt Zawartość sacharozy (g) Produkt Zawartość sacharozy (g)
Cukier 100 Czekolada, praliny 50 - 60
Cukierki 96 Ciastka 20 - 30
Miód 80 Lody 20
Syrop owocowy 65 Napoje chłodzące 5 - 15
Dżem, marmolada, powidła 55 - 65

 

Białka

Białka wchodzą w skład każdej żywej komórki i wraz z wodą są podstawowym składnikiem masy ciała oraz tak ważnych elementów organizmu, jak krwinki, hormony, białka odpornościowe, enzymy. W organizmie człowieka ulegają nieustannej przemianie, przy czym codziennie traci się ich pewne ilości, ale są one wciąż odtwarzane z aminokwasów. Uwzględniając fakt, że różne białka, które są obecne w pokarmach posiadają różne ilości niezbędnych aminokwasów, dlatego dla prawidłowego żywienia ważna jest nie tylko ilość białka dostarczanego do organizmu, ale także ich skład aminokwasowy. Według Światowej Organizacji Zdrowia zalecany poziom spożycia białka to 0,52 g/kg masy ciała dorosłej kobiety oraz 0,57 g/kg masy ciała dorosłego mężczyzny. Tak więc mężczyzna ważący 80 kg powinien spożywać dziennie 45,6 białka, a kobieta o wadze 60 kg – 32,2 g białka.

U dzieci spożycie białka wygląda nieco inaczej, gdyż uzależnione jest od wieku i kształtuje się odpowiednio:

-do 1 roku do 3 lat – 1,2g/kg masy ciała,

-od 4 do 6 lat – 1,0 g/kg masy ciała,

-od 7 do 12 lat – 0,8 g/kg masy ciała,

-kobiety ciężarne, karmiące i młodzież – 0,6 – 0,7 g/kg masy ciała .

 

Tabela 3 – Zawartość białka w nasionach wybranych roślin strączkowych i oleistych

Gatunek Zawartość białka (%) Gatunek Zawartość białka (%)
Soja 29,1 – 40,0 Soczewica 17,9 – 26,7
Groch 18,6 – 28,8 Orzech ziemny 20,6 – 29,3
Fasola 18,5 – 34,5 Rzepak 33,5 – 38,3
Bób i bobik 20,1 – 33,7 Słonecznik 21,9 – 27,2

 

Tabela 4 – Zawartość białka w wybranych produktach spożywczych (w 1000 g produktu)

Produkt Zawartość białka (g) Produkt Zawartość białka (g)
Ser tylżycki 27 Ryby 10 - 15
Groch 24 Wędliny 10 - 15
Twaróg chudy 20 Jaja 12
Wołowina 15 -20 Płatki owsiane 12
Wątroba 19 Chleb Graham 8
Szynka 13 Ryż, orzechy 7
Pasztet 18 Pieczywo białe 4 - 6
Wieprzowina 10 - 20 Grzyby 2 –3
Kurczak 15 Zielone warzywa 1 - 4

 

Składniki mineralne

Składniki mineralne są głównym materiałem konstrukcyjnym kości i zębów oraz służą utrzymaniu równowagi kwasowo – zasadowej i regulacji wielu przemian zachodzących w ludzkim organizmie. Ogólna ilość składników mineralnych w organizmie człowieka zależna jest od wieku i typu budowy ciała i waha się w granicach od 1 do 4 kg. Z tej ilości 99% stanowią tzw. makroelementy, do których zalicza się przede wszystkim: wapń, fosfor, potas, sód, siarkę, chlor, magnez. Pozostały 1% to tzw. mikroelementy lub pierwiastki śladowe; pełnią one w organizmie funkcje regulacyjne, wchodząc w skład enzymów, hormonów, witamin. Należą do nich przede wszystkim: żelazo, cynk, miedź, mangan, fluor, jod, selen, kobalt, molibden, chrom. Składniki mineralne w żywności występują w postaci rozmaitych związków chemicznych (organicznych i nieorganicznych), z których są uwalniane w różnym stopniu w przewodzie pokarmowym.

Tabela 5 – Charakterystyka ważniejszych składników mineralnych

Składnik Następstwa niedoboru Główne źródła
Fosfor Utrata łaknienia, osłabienie mięśni, bóle kości Ryby, sery jaja, nasiona strączkowe
Magnez Nadpobudliwość nerwowo – mięśniowa, skurcze mięśni, wymioty, biegunka Produkty zbożowe, nasiona strączkowe, czekolada
Sód Osłabienie i utrata łaknienia, mdłości, bóle głowy Sól, mięso, wędliny, sery, warzywa korzeniowe
Potas Zwiotczenie mięśni, zaburzenia układu nerwowego i rytmu serca, drażliwość Ziemniaki, zielone warzywa
Cynk Zmiany skórne, wypadanie włosów, spadek odporności, osłabienie smaku Mięso, nasiona strączkowe, produkty zbożowe
Miedź Niedokrwistość, pękanie naczyń krwionośnych, arytmia serca, Zielone warzywa, „owoce morza”, produkty zbożowe
Fluor Próchnica zębów Herbata, produkty zbożowe, sery, ryby
Jod Niedoczynność tarczycy, wole Ryby, „owoce morza”, warzywa, mleko
Wapń Osłabienie kości i szkieletu, zaburzenia pracy układu nerwowego i mięśniowego, zaburzenia równowagi biochemicznej Mleko i produkty mleczne, fasola, ryby morskie, warzywa liściaste, suszone owoce
Żelazo Zmęczenie, drażliwość, osłabienie, bóle głowy Wątroba, mięso, orzechy, rośliny strączkowe, żółtka jaj

 

Witaminy

Witaminy to substancje organiczne, które w niewielkich ilościach są niezbędne dla prawidłowego przebiegu różnych procesów zachodzących o organizmie żywym. Ludzki organizm czerpie je częściowo z pożywienia. Dzielą się na dwie grupy, które różnią się między sobą rozpuszczalnością oraz działaniem w organizmie, a mianowicie:

-witaminy rozpuszczalne w wodzie i należą do nich witaminy z grupy B oraz witamina C, witamina H, biorą udział w procesach metabolicznych zachodzących w komórkach, nie gromadzą się w organizmie i muszą być codziennie jemu dostarczane w pożywieniu,

-witaminy rozpuszczalne w tłuszczach i należą tu witamina A, witamina D, witamina E, witamina K i pełnią w organizmie pozaenzymatyczne funkcje regulacyjne, mają skłonność do kumulowania się, więc nie muszą być koniecznie codziennie dostarczane w wymaganej ilości, a ich nadmiar może być szkodliwy.

Tabela 6 – Zalecane dzienne spożycie dla młodzieży i osób dorosłych ważniejszych witamin oraz objawy ich niedoboru i główne źródła

Witamina Objawy niedoboru Główne źródła
Witamina A Upośledzenie wzroku Tran, wątroba, masło, jaja, marchew, szpinak
Witamina D Krzywica, rozmiękczenie kości Tran, sardynki, masło, wątroba, grzyby
Witamina C Krwawienie dziąseł, gnilec, skłonność do przeziębień Owoce jagodowe i cytrusowe, przetwory z dzikiej róży, kapusta
Witamina B1 Zapalenie nerwów, obrzęki, porażenie nóg lub rąk Drożdże, pieczywo razowe, kasze, orzechy
Witamina B2 Pękanie warg, zajady w kącikach ust Mleko, jaja, sery, mięso, pieczywo razowe
Witamina PP Zapalenie skóry, biegunki Wątroba, mięso, ryby, pieczywo razowe, kasze
Witamina B12 Niedokrwistość złośliwa Wątroba, mięso, sery

 

Woda

Woda to najbardziej uniwersalny rozpuszczalnik wśród wszystkich rodzajów substancji chemicznych. Ma największy udział w masie ludzkiego ciała i zdecydowanej większości produktów spożywczych. Bez jej udziału nie byłoby możliwe jakiekolwiek życie ponieważ wszelkie procesy fizjologiczne zachodzą w środowisku wodnym. Stanowi ona podstawowy składnik większości tkanek i płynów ustrojowych. Całkowita zawartość wody w organizmie człowieka wynosi przeciętnie ok. 60% i zmniejsza się z wiekiem, ale u noworodków sięga 80%, zaś u osoby w podeszłym wieku może nie przekraczać 50%. Na ogół organizm mężczyzn zawiera więcej wody niż kobiet, a osób o prawidłowej wadze cala więcej niż osób otyłych. Utrata 10% wody z organizmu powoduje zakłócenia w procesach metabolicznych i funkcjonowaniu narządów, natomiast utrata w granicach 20 – 22% prowadzi do śmierci człowieka.

 

Tabela 7 – Zawartość wody w wybranych produktach spożywczych (w 100 g)

Produkt Zawartość wody (g) Produkt Zawartość wody (g)
Ogórek 96 Parówka 58
Pomidor 93 Chleb 50
Kapusta 90 Ser żółty 42
Mleko 89 Szynka wędzona 39
Pomarańcza 87 Masło 24
Jabłko 85 Miód 20
Winogrono 81 Mąka 15
Ser twarogowy 78 Herbatniki 3
Lody 73 Czekolada 1
Kiełbasa 60 Oliwa 0,2

 

Prawidłowe odżywianie, które pozwala na osiągnięcie pełnego rozwoju fizycznego i umysłowego oraz utrzymanie jak największej odporności organizmu na choroby i utrzymanie jak najdłużej jego sprawności, zależy w szczególności od:

-poznania podstawowych składników pokarmowych, ich znaczenia dla organizmu, i głównych źródeł pożywienia,

-nauczenia się rozpoznawania produktów spożywczych o zbliżonej wartości odżywczej oraz dokonywania możliwości ich zmiany,

-nauczenia się, co podnosi, a co obniża wartość odżywczą żywności,

-poznania zasad funkcjonowania układu pokarmowego oraz sposobu absorpcji składników pokarmowych przez ludzki organizm,

-poznanie norm żywieniowych w zależności od wieku, wykonywanej pracy itp. jako podstawy planowania prawidłowego sposobu odżywiania się,

-nauczenia się zachowywania prawidłowej masy ciała,

-dokonywanych korekt w doborze sposobu odżywiania, który uwzględniałby porę roku, okres życia oraz specyficzne potrzeby niektórych grup ludności, np. sportowców, ludzi w starszym wieku, dzieci, kobiet w ciąży.

Konsekwencje nieprawidłowego odżywiania mogą być wielorakie, co zostało zaprezentowane na poniższym wykresie oraz w tabelce.

 

Rys. 2 – Konsekwencje nieprawidłowego spożycia składników pokarmowych

Tabela 8 - Konsekwencje zbyt małego lub zbyt dużego spożycia składników pokarmowych

Konsekwencje niedoboru Konsekwencje nadmiaru
Cherlactwo energia Otyłość
Niedobór NNKT tłuszcz Choroby serca
Zaparcia błonnik Zespół złego wchłaniania
kwashiorkor białko Dna moczanowa
Niedokrwistość żelazo Żelazica
Kurcze mięśniowe sód Nadciśnienie
Wole jod Tureotoksykoza
Próchnica zębów fluor Fluorzyca
Szkorbut Witamina C Kamica nerkowa
Krzywica Witamina D Hiperkalcemia

 

Czy więc jest to prawidłowe żywienie, czasem też określane jako racjonalne? Według rozmaitych specjalistów, w tym lekarzy, dietetyków itp. jest to taki sposób odżywiania się, który jest zgodny z zaleceniami nauki o żywieniu, a polega na planowaniu posiłków zgodnie z normami żywienia oraz przy uwzględnieniu tabel wartości odżywczej produktów spożywczych, z uwzględnieniem uwarunkowań genetycznych, społecznych i kulturowych. Mówiąc o racjonalnym żywieniu nie można pominąć czynnika wskazującego na związek jedzenia z naszą psychiką, co oznacza przy planowaniu jadłospisu branie pod uwagę czterech kompromisów, a mianowicie:

-kompromisu fizjologicznego, który ma na celu dostarczenie takiej ilości i rodzaju pożywienia, która jest możliwa do strawienia i przyswojenia przez ludzki organizm,

-kompromisu kulturowego, który jest związany ze stylem odżywiania się, czego szczególnym przykładem są kuchnie narodowe i regionalne,

-kompromisem psychologicznym, który łączy się z funkcją pożywienia jako dostarczyciela przyjemności, dzięki prawidłowemu funkcjonowaniu ludzkich zmysłów,

-kompromisem cywilizacyjno – ekologicznym, który zawiera w sobie postęp technologiczny i chęć ułatwiania sobie życia z bezpieczeństwem zdrowotnym i troska o stan środowiska naturalnego.

Rys. 3 - Kompromisy w racjonalnym żywieniu

 

Poniżej w formie graficznej przedstawiono zależności, jakie zachodzą między zdrowiem, sposobem odżywania się a środowiskiem naturalnym życia człowieka. Wynika z nich jasno, że zdrowie człowieka stanowi wypadkową jakości zdrowotnej żywności i wartości odżywczej żywności. Gdy są one nieprawidłowe to konsekwencją mogą być: zatrucia pokarmowe, choroby rozwojowe, choroby zakaźne, choroby metaboliczne.

2. Otyłość jako choroba współczesnej cywilizacji

Otyłość należy dziś do najczęstszych zagrożeń zdrowia; można wręcz mówić o epidemii otyłości na świecie. Problem ten dotyczy głównie ludności dorosłej, ale uzasadniony niepokój budzi też nadwaga i otyłość coraz częściej spotykana wśród dzieci i młodzieży. Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) blisko miliard mieszkańców naszej planety na nadmierną wagę ciała, z czego u 300 milionów ludzi występuje otyłość kliniczna. Nic więc dziwnego, że lekarze biją na alarm.

Odsetek ludzi posiadających nadmierna wagę jest na świecie bardzo zróżnicowany. Najmniej ludzi otyłych jest w Chinach, Japonii, w niektórych krajach afrykańskich i wynosi on tam około 5%. Jednakże już w krajach europejskich i w Stanach Zjednoczonych odsetek ten jest znacznie wyższy. O społeczeństwie amerykańskim badania mówią, że problem nadmiernej wagi ciała dotyczy ponad 65% dorosłej populacji. Z tego blisko połowa dotknięta jest otyłością, a otyłość olbrzymia występuje u około 3% mężczyzn i 7% kobiet.

Ze społeczności europejskich to Grecy są w największym stopniu dotknięci nadwaga i otyłością. Tam z powodu nadwagi cierpi 51% mężczyzn i 37% kobiet, natomiast 28% mężczyzn i 38% kobiet to osoby otyłe. Pod tym względem sytuacja w wielu innych krajach naszego kontynentu wygląda niewiele lepiej. W Niemczech, na Malcie, czy na Słowacji zbyt duża waga ciała odnotowywana jest także bardzo często. Według danych szacunkowych w tych krajach nadwaga dotyka prawie co drugiego ich obywatela, a20% stanowią ludzie otyli. Spośród kobiet na Malcie aż 32% ma nadwagę, a otyłość jeszcze więcej, bo aż 35%. W Niemczech i na Słowacji jest jeszcze więcej kobiet dotkniętych zbyt wysoka wagą ciała; stanowią one około 56 – 57% populacji pań. Problem nadwagi i otyłości jest równie popularny wśród kobiet w Rosji.

Kraje europejskie, w których nadmierna masa ciała wśród obywateli jest najmniej rozpowszechniona to Francja, Dania i Szwecja. Nadwagę wśród mężczyzn ma tam szacunkowo około 35 – 41% populacji, a wśród kobiet – 20 – 24%. Także odsetek osób z otyłością jest tam stosunkowo niski na tle innych krajów europejskich i wynosi 7 – 9% u mężczyzn i 6 - 8% u kobiet.

Polska, niestety, nie wyróżnia się pozytywnie pod tym względem. Także w naszym kraju nadwaga i otyłość stają się coraz większym problemem zdrowotnym i społecznym.  Pierwsze reprezentatywne badania w tym zakresie poczynione przez Instytut Żywności i Żywienia w 2000r. pokazały, że nadwagą dotkniętych było 41% mężczyzn i 28,7% kobiet. Natomiast otyłość stanowiła problem 15,7% mężczyzn oraz 19,9% kobiet. W latach 2003 – 2005 przeprowadzono badania przekrojowe w ramach projekty WOBASZ (Wieloośrodkowe Ogólnopolskie Badania Stanu Zdrowia ludności) pozwoliły na oszacowanie nadwagi na poziomie 40,4% wśród mężczyzn i 27,9% wśród kobiet. Natomiast otyłość stanowiła problem 21,2% mężczyzn i 22,4% kobiet. Podobnie wysoką częstotliwość występowania nadwagi i otyłości stwierdzono u osób hospitalizowanych w naszym kraju w latach 1999 – 2000. Nadwagę stwierdzono u 35,7% mężczyzn i 32,1% kobiet, a otyłość u 15,9% mężczyzn i 25% kobiet. Problemy, z jakimi borykają się Polacy w odniesieniu do swojej wagi ciała zostały zaprezentowane w kolejnych dwóch tabelkach.

 

Tabela 9 – Występowanie (w %) problemów z wagą ciała wśród kobiet i mężczyzn w Polsce.

Wiek ( w latach) Niedobór masy ciała Prawidłowa masa ciała Nadwaga Otyłość
Mężczyźni
19-29 2,2% 66,0% 27,6% 4,3%
30-39 0% 44,0% 44,4% 11,6%
40-49 0,3% 36,8% 42,9% 20,0%
50-59 0,5% 27,2% 47,1% 25,3%
Powyżej 59 1,8% 32,9% 46,1% 19,3%
Ogółem 1,0% 42,3% 41,0% 15,7%
Kobiety
19-29 11,0% 74,2% 11,3% 3,4%
30-39 2,3% 63,4% 22,8% 11,5%
40-49 1,6% 45,4% 35,8% 17,3%
50-59 0,8% 34,7% 35,6% 28,8%
Powyżej 59 1,1% 26,2% 35,5% 37,4%
Ogółem 3,2% 48,2% 28,7% 19,9%

 

Tabela 10 – Występowanie (w %) niedoboru masy ciała, prawidłowej masy ciała, nadwagi oraz otyłości wśród kobiet i mężczyzn w Polsce

Populacja Niedobór masy ciała Prawidłowa masa ciała Nadwaga Otyłość
Mężczyźni 4,2 44,3 35,7 15,9
Kobiety 4,4 38,6 32,1 25,0
Ogółem 4,3 41,0 33,6 21,1

Zaprezentowane wyniki pokazują, że w Polsce nadwaga częściej dotyczy mężczyzn, ale otyłość jest domeną kobiet. Poza tym wśród kobiet występuje otyłość olbrzymia, która w marginalnym stopniu dotyczy kobiet. Częstotliwość nadwagi i otyłości wzrasta wraz z wiekiem. W osób poniżej 30 roku życia nadmierna waga występuje u 31,9% mężczyzn i 14,7% kobiet. Osoby te raczej dotyczy nadwaga, gdyż otyłość jest udziałem 3-4% tej populacji wiekowej. Wyraźną tendencję do wzrostu rozpowszechnienia nadwagi i otyłości daje się zauważyć po ukończeniu 40-50 lat. U osób powyżej 50 roku życia prawie 70% miało masę ciała wyższą od prawidłowej.

Niestety, najmłodsze pokolenie Polaków także cierpi na nadmierną wagę ciała. Badania dzieci i młodzieży przeprowadzone na przełomie 1994/1995 roku na terenie niemal całego kraju pokazują, że problem ten dotyczył niemal co czternastego dziecka w pierwszej dekadzie życia oraz co dziesiątego w drugiej dekadzie życia. Ogółem przebadano wtedy 2 miliony 100 tysięcy uczniów. Dane uzyskane z tych badań zostały zaprezentowane w poniższej tabeli.

 

Tabela 11 – Częstotliwość występowania nadwagi i otyłości u dzieci i młodzieży w Polsce w roku szkolnym 1994/1995

Klasa Orientacyjny wiek Nadwaga Otyłość
Chłopcy Dziewczęta Chłopcy Dziewczęta
Szkoła podstawowa
I 7-8 lat 4,3 6,4 1,8 1,5
III 9-10 lat 5,1 4,3 2,4 1,8
V 11-12 lat 4,8 4,3 3,1 2,0
VIII 14-15 lat 4,3 5,8 3,5 4,1
Szkoła ponadpodstawowa
II 16-17 lat 8,5 8,1 6,3 5,6

 

Bardzo ważne są także wyniki międzynarodowych badań ankietowych nad zachowaniami zdrowotnymi młodzieży szkolnej, które zostały przeprowadzone w Polsce w 1994 r. Uwzględniono w nich miedzy innymi pytania dotyczące samooceny własnej masy ciała oraz stosowania diety odchudzającej. Prawie połowa badanych uczniów uważą, że ma odpowiednią masę ciała. Dwukrotnie więcej dziewcząt niż chłopców ocenia siebie jako „za grube”. Wraz z wiekiem rośnie odsetek dziewcząt, które postrzegają siebie jako „za grube”, natomiast odsetek chłopców maleje.

Ponadto więcej uczennic niż uczniów stosuje dietę, po to, aby schudnąć. Także większy odsetek dziewcząt iż chłopców jest zdania, że powinno stosować dietę odchudzającą. Ponadto z badań tych wynika wyraźnie, że tendencja do stosowania różnego rodzaju diet odchudzających wzrasta wraz z wiekiem dziewcząt, natomiast maleje wraz z wiekiem chłopców. W obu badaniach brała udział ta sama liczba uczniów.

Wyniki uzyskane w wyżej wspomnianych badaniach zostały zebrane i zaprezentowane w kolejnych tabelach.

 

Tabela 12 – Samoocena masy własnej ciała przez uczniów w wieku 11,13 i 15 lat

Jestem; Chłopcy wiek Dziewczęta wiek
Ogółem 11 lat 13 lat 15 lat Ogółem 11 lat 13 lat 15 lat
Za szczupły 24% 18% 23% 30% 15% 16% 15% 14%
W sam raz 54% 57% 53% 51% 41% 52% 39% 33%
Za gruby 16% 19% 18% 13% 38% 25% 41% 48%
Nie myślę o tym 6% 6% 6% 6% 6% 7% 5% 5%

 

Tabela 13 – Stosowanie diet przez badana młodzież oraz ich opinie o konieczności zastosowania takiej diety względem siebie

Młodzież, która Chłopcy wiek Dziewczęta wiek
Ogółem 11 lat 13 lat 15 lat Ogółem 11 lat 13 lat 15 lat
Stosuje dietę 5% 5% 6% 3% 12% 10% 12% 16%
Powinna ją stosować 9% 12% 10% 7% 18% 12% 19% 23%

 

Otyłość pojawia się wtedy, gdy spożycie energetyczne w dłuższym okresie jest większe w stosunku do wydatku energetycznego organizmu i w ten sposób dochodzi do dodatniego bilansu energetycznego.

Obliczenie prawidłowej masy ciała nie jest zbyt trudne i wystarczy tu w zupełności odwołanie się do wskaźnika masy ciała. Anglosaski Body Mass Index (BMI), zwany też wskaźnikiem Quetleta wyrażony jest ilorazem wagi ciała podanym w kilogramach i kwadratem wysokości ciała podanym w metrach. Określa on stopień otłuszczenia organizmu, wykazując korelację sięgającą 0,8 z ilością tkanki tłuszczowej. Poniżej zamieszczono wykres, który pozwala na określenie prawidłowej masy ciała przy określonym wzroście oraz na wyznaczenie granic nadwagi i otyłości.

 

Rys. 5 – Wielkość BMI w zależności od masy ciała i wzrostu

 

Posługiwanie się tą metodą ma wiele zalet, z których najważniejszą jest jej prostota. Obliczanie BMI nie wymaga tu wielu skomplikowanych pomiarów i wielu matematycznych obliczeń. Poza tym wskaźnik ten jest miarodajny, niezależnie od stopnia otyłości i dostarcza wystarczającej ilości informacji o zawartości tkanki tłuszczowej w organizmie, zarówno dla potrzeb klinicznych, jak też i epidemiologicznych.

Nie jest to jedyny sposób obliczania wskaźnika masy ciała. Często można spotkać się też z innymi sposobami, jak np.:

-wskaźnik masy idealnej obliczany według równania Lorentza,

-wskaźnik wagi obliczany według wzoru Broca,

-wskaźnik wagi obliczany według wzoru Creffa,

-wskaźnik wagi obliczany według wzoru Monnerota Dumaine’a.

Należy jednak pamiętać, że osoby o jednakowym wskaźniku masy ciała mogą się różnić ilością tkanki tłuszczowej, a BMI dokładniej charakteryzuje grupy niż poszczególne osoby. Oznacza to, że pomaga on określić granice między prawidłową a nieprawidłową wagą ciała. Dla współczesnego świata i cywilizacji zachodniej otyłość mierzona wskaźnikiem BMI staje się coraz większym problemem i wyzwaniem. Ważne informacje może dostarczyć też wskaźnik WHR, który jest stosunkiem odwodu talii do obwodu bioder. Wartość tego wskaźnika stosowana jest w praktyce jako kryterium podziału na dwa znacznie różniące się od siebie typy otłuszczenia i otyłości tj. na androidalną inaczej zwaną centralną, brzuszną lub typu „jabłko” oraz ginoidalną, zwana też pośladkowo – udową, obwodową lub typu „gruszka”. Na poniższym rysunku przedstawione zostały typy otyłości.

 

Rys. 5 – Typy otyłości w zależności od rozmieszczenia tłuszczu podskórnego w organizmie

 

Światowa Organizacja Zdrowia stosuje różne klasyfikacje otyłości, wykorzystując przy tym rozmaite wskaźniki. Poniżej przedstawiono klasyfikację otyłości według WHO w zależności od wskaźnika masy ciała i obwodu tali.

 

Tabela 14 – Klasyfikacja otyłości według WHO w zależności od masy ciała i obwodu tali

BMI kg/m kw. Talia w cm

Kobiety                   Mężczyźni

Norma 18, 5 – 24,9 < 80 < 94
Nadwaga 25,0 – 29,9 80 - 88 94 - 102
Otyłość

I stopnia

II stopnia

III stopnia

> 30

30,0 – 34,9

35,0 – 39,9

> 40

> 88 > 102

 

Na podstawie północnoamerykańskich badań epidemiologicznych stwierdzono, że idealny pod względem publicznego BMI mieści się w granicach 20-25 kg/m kw., a dla osób po 50 roku życia między 25 – 27 kg/m kw. Prowadzone badania w oparciu o populację mężczyzn w wieku 42 – 53 lata wykazały też, że najmniejsza częstotliwość zgonów występuje dla przedziału 25 – 28, a nadumieralność przy BMI powyżej 28. Przy uwzględnianiu BMI jako wskaźnika masy ciała nie należy zapominać, że osoby o takim samym wskaźniku mogą różnić się ilością tkanki tłuszczowej. Uwzględniając nadmiar tkanki tłuszczowej w organizmie przyjmuje się, że jej wartość powyżej 120% oznacza otyłość. Poniżej zestawiono kilka kryteriów umożliwiających rozpoznanie otyłości.

 

Tabela 15 – Niektóre kryteria pozwalające na rozpoznanie otyłości.

Mężczyźni Kobiety
Tkanka tłuszczowa % masy ciała > 15-20% > 25-30%
Fałd skórny mięsień trójgłowy > 20 mm > 30 mm
Wskaźnik masy ciała > 27
Masa ciała % masy idealnej > 120%

 

Badania prowadzone na świecie wykazały, że istnieją osobnicze różnice w otyłości, np. masa ciała i rozmieszczenie tkanki tłuszczowej jest w znacznym stopniu uwarunkowane genetycznie. Ponadto stwierdzono istnienie znacznych różnic wrażliwości poszczególnych osób na prowadzony tryb życia oraz wpływ otoczenia. Oznacza to, że niektórzy ludzie prowadząc, np. siedzący tryb życia i spożywając porównywalne porcje jedzenia o porównywalnej zawartości kalorii będą przybierali szybciej na wadze niż inni. Z powyższego wynika także, że ekspresja genotypu w dużej mierze zależy od czynników środowiskowych. Tym można tłumaczyć rozwój otyłości u mieszkańców krajów wysoko uprzemysłowionych. Na poniższych wykresach przedstawiono dziedziczenie masy ciała i masy tłuszczowej.

 

Na powstawanie otyłości mają również wpływ czynniki psychologiczne, których znaczenie przez długi czas było niedoceniane w leczeniu otyłości. Aktualny stan wiedzy, chociaż jeszcze nie pełny, pozwala na określenie związków między psychika a przemianą materii. Zdaniem specjalistów zależności te mogą dotyczyć:

-uzależnienia przyjmowania pokarmów od potrzeb emocjonalnych i psychoafektywnych; w tym wypadku lęk lub depresja stają się przyczyną zachowań kompulsywnych, które polegają na zwiększeniu dziennej dawki przyjmowanych kalorii,

- wpływu psychiki na modyfikację czynności układu regulującego masę ciała, a zwłaszcza jej składowe neurobiologiczne; w tym wypadku zaburzenia regulacji masy ciała związane z napięciem psychicznym mogą prowadzić do otyłości na skutek zmian ośrodkowej regulacji wydzielania insuliny lub hormonów nadnerczy.

Nie można też zapominać, że już sam fakt wystąpienia otyłości może być sytuacją konfliktową, zwłaszcza, że w krajach uprzemysłowionych podwyższona masa ciała jest źle odbierana przez co bywa źródłem niepowodzeń w życiu osobistym i zawodowym. Odpowiada też za chroniczne zwiększenie obciążeń emocjonalnych, które z kolei nasilają czynniki pobudzające reakcje zachowaniowe lub psychosoamtyczne,  te zaś w znacznym stopniu przyczyniły się do jej rozwoju.

Źródeł otyłości należy też szukać w czynnikach społeczno – ekonomicznych. Można tu wskazać przede wszystkim na:

-warunki żywieniowe, przez co należy rozumieć m.in. dostępność do żywności, jej urozmaicenie w jadłospisie, jej walory smakowe, zawartość tłuszczu,

-nawyki żywieniowe ukształtowane w procesie wychowania i socjalizacji oraz związane z tym bezpośrednio kulturę, obyczaje i tradycje,

-czynniki środowiskowe, a w tym stres, negatywne nastawienie do otyłości, rozmaite  preferencje dla osób z prawidłową wagą ciała,

-czynniki ekonomiczne i środowisko zawodowe i można tu wskazać m.in. na izolację, siedzący tryb życia, spontaniczna aktywność własna i wysiłek fizyczny itp.,

-czynniki ekologiczne, uwzględniające miejsce zamieszkania,

-aktywność marketingową producentów i dystrybutorów żywności,

-bezczynność lub małą aktywność ruchową wynikającą z procesów urbanizacyjnych i rozwoju technologicznego,

-materialne, organizacyjne i intelektualne uwarunkowania wyboru spożywanej żywności.

Rozważając problem otyłości w perspektywie jej leczenia ważne jest rozpoznanie jej przyczyn, co może przyczynić się skutecznie do jej wyleczenia z ograniczeniem skutków ubocznych zastosowanej terapii. W tej perspektywie ważne jest także uświadomienie ludziom dotkniętym otyłością jej negatywnego wpływu na zdrowie człowieka. Liczne badania tego problemu pokazują, że dany typ otyłości sprzyja pojawieniu się określonych chorób. Jednak wszystkie osoby otyłe w stosunku do osób z normalną wagą ciała są bardziej zagrożone wystąpieniem następujących grup chorób:

-chorób układu krążenia -> choroby niedokrwiennej serca, nadciśnienia tętniczego, niewydolności mięśnia sercowego,

-zespołu polimetabolicznego, który z czasem może doprowadzić do rozwoju cukrzycy typu 2, czy hiperlipidemii; kluczową rolę odgrywa tu tzw. insulinoodporność, co oznacza, że tkanki mięśni do których dociera insulina aby umożliwić przeniknięcie glukozy do komórek stają się niewrażliwe na jej działanie,

-niektóre typy nowotworów, jak np. rak jelita grubego, rak gruczołu krokowego, rak piersi, rak szyjki macicy, rak jajników i pęcherzyka żółciowego,

-zespół torbielowatości jajników,

-upośledzenie płodności, nieprawidłowości płodu,

-zwiększone, ryzyko anastezjologiczne,

-choroby zwyrodnieniowe stawów, zwłaszcza kończyn dolnych, zmiany żylne,

-kamica pęcherzyka żółciowego,

-miażdżyca,

-zespół obturacyjnego bezdechu nocnego, który charakteryzuje się zaburzeniem oddychania podczas snu charakteryzującym się ustaniem lub zmniejszeniem przepływu powietrza przez nos i usta,

-zaburzeniem funkcjonowania układu rozrodczego,

-zaburzeniami psychosocjologicznymi, które związane są z pojawieniem się zaburzeń lękowych i depresyjnych; częstotliwość ich występowania jest wyższa niż u osób z prawidłową wagą ciała.

Tabela 16 – Względne ryzyko (WR) powikłań zdrowotnych u osób z otyłością wg WHO

Wzrost ryzyka
Duży (WR>3) Umiarkowany (WR2-3) Niewielki (WR 1-2)
Cukrzyca typu 2 Choroba niedokrwienna serca Rak (sutka, macicy, okrężnicy)
Zaburzenia lipidowe Nadciśnienie tętnicze Zaburzenia hormonalne, bezpłodność
Odporność na insulinę Choroba zwyrodnieniowa stawów Zespól policystycznych jajników
Zespół hipowentylacji Hiperurikemia i dna moczanowa Wzrost powikłań po narkozie
Bezdech nocny Powikłania ciążowe

 

Zmniejszenie masy ciała o 10% u osób z nadmierna wagą przynosi wymierne korzyści zdrowotne w postaci:

-zmniejszenia o 20% umieralności ogólnej, a w tym o 50-70% z powodu zawału i udaru, o 40% z powodu nowotworów złośliwych,

-poprawę lub nawet normalizacje lipidogramu czyli stężeń lipidów we krwi u 43-69% pacjentów,

-poprawę kontroli lub normalizacje glikemii u 60-90% chorych, a w tym zmniejszenie o 30% liczby zgonów z powodu powikłań cukrzycowych,

-redukcje ciśnienia skurczowego o 20 mm Hg i rozkurczowego o 10 mm Hg.

3. Leczenie otyłości

Według różnych specjalistów głównym celem leczenia otyłości jest poprawa stanu zdrowia osoby z nadmierną masą ciała. Ważny jest tu korzystny wpływ ubytku masy ciała na parametry metaboliczne, układ kostno – stawowy. Poza tym następuje redukcja czynników wystąpienia choroby niedokrwiennej serca oraz długoterminowe utrzymanie efektów osiągniętych w czasie odchudzania. W leczeniu otyłości można mówić o pozytywnych jego efektach, gdy nastąpi:

- ubytek około 10% wyjściowej masy ciała w okresie 3- 6 miesięcy,

- obniżenie ciśnienia tętniczego krwi poniżej 140/90mmHG

- stężenia w surowicy krwi cholesterolu całkowitego (<5,2 mmol/l=200mg/dl), cholesterolu HDL (>1.0 mmol/l=40 mg/dl), triglicerydów (<2,0mmoll/l=180mg/dl), glukozy na czczo (<5,5 mmol/l=100mg/dl),

- poprawy wydolności fizycznej,

- poprawy stanu psychicznego i jakości życia.

Istnieje wiele metod leczenia otyłości i poniżej pokrótce zostaną one zaprezentowane. Jednakże najważniejsze sposoby leczenia otyłości obejmują:

1.dietoterapię ->

-diety ubogoenergetyczne

-diety bardzo ubogoenergetyczne

2.farmakoterapię ->

-leki zmniejszające apetyt, działające na ośrodki nerwowe (anorektyki),

-leki zmniejszające trawienie i/lub wchłanianie tłuszczów,

-leki lub preparaty nasilające perystaltykę jelit,

-leki działające termogenicznie.

3.metody chirurgiczne ->

-zespolenia omijające żołądek,

-zmniejszenie objętości żołądka,

-zespolenia jelita czczego z jelitem krętym,

-wycinanie tkanki tłuszczowej,

4.metody pomocnicze ->

-psychoterapia,

-aktywność ruchowa,

-inne, np. masaże, akupunktura.

5.  głodówka,

6.suplementy diety i środki ziołowe,

7.pożywienie jako lek.

Wypada w tym miejscu stwierdzić, że często u podstaw otyłości leży nadmierne łakomstwo, czyli brak umiaru w jedzeniu, lub mówiąc inaczej pragnienie spożywania pokarmów w nadmiarze. Jak sobie z nim radzić – oto kilka podstawowych wskazówek:

-jeśli nachodzi ochota na zjedzenie słodyczy to można je zastąpić substytutami z mrożonymi bananami (zamiast lodów), desery słodzone słodem jęczmiennym, syropem ryżowym i klonowym (zamiast ciast, ciastek i cukierków), a ponadto należy jeść więcej żywności z pełnego ziarna, słodkich ziemniaków, dyniowatych, jabłek, daktyli, gotowanych owoców,

- zamiast alkoholu warto sięgnąć po piwo bezalkoholowe, soki owocowe, jeść więcej węglowodanów, warzyw, liściastych gorzkich warzyw, kukurydzy,

- zamiast kawy prawdziwej należy pić kawę zbożową, kawę bezkofeinową i jeść więcej warzyw i surówek,

-sól można zastąpić naturalnym sosem sojowym, ziołami i przyprawami, jeść więcej czarnej fasoli warzyw,

-produkty mleczne należy zastąpić niewielka ilością tofu, mlekiem orzechowym oraz spożywać więcej zielonych liściastych warzyw i warzyw strączkowych, pełnego ziarna, ryb,

-w przypadku tłuszczy i słodyczy należy jeść więcej warzyw strączkowych, ryb, kurczaków, jaj.

3.1. Dietoterapia

Przy wprowadzaniu dietoterapii należy pamiętać, że osoby otyłe maja tendencję do zaniżania ilości spożywanych pokarmów. Z tego względu na początku powinny one spisać wszystko co jedzą i obliczyć ilość kalorii. Ponadto, kupując artykuły spożywcze, powinny one zwracać uwagę na liczbę kalorii podaną na opakowaniu produktu.

Dieta osób, które postanowiły zrzucić kilka – kilkanaście zbędnych kilogramów powinna być tak ułożona, aby dostarczała w ciągu doby produktów z możliwie wszystkich grup żywnościowych. Diety jednoskładnikowe nie mają szczególnego wpływu na redukcję masy ciała, gdyż są efektem ujemnego bilansu energetycznego, co może prowadzić do niedoborów wybranych składników pokarmowych, a przy długim stosowaniu może wręcz mieć szkodliwe działanie dla zdrowia człowieka.

Wśród diet ubogoenergetycznych wyróżnia się grupę diet o:

-umiarkowanym deficycie energetycznym, które dostarczają więcej niż 1200 kcal dla kobiet oraz więcej niż 1400 kcal dla mężczyzn

-grupę diet niskoenergetycznych, które dostarczają od 800 d0 1200 kcal kobietom i od 800 do 1400 kcal mężczyznom,

-grupę diet o bardzo niskiej zawartości energii, które dostarczają poniżej 800 kcal dziennie kobietom i mężczyznom.

Dwie ostatnie grupy diet dostarczają dziennie taką ilość kalorii, która nie pokrywa indywidualnego zapotrzebowania energetycznego organizmu. Aby średni ubytek wagi ciała w ciągu tygodnia wahał się w granicach 0,5 – 1,0 kg (czyli był najbardziej pożądany z punktu widzenia zdrowia człowieka),) to dzienny deficyt energetyczny przy stosowaniu diet niskokalorycznych powinien zamknąć się w granicach od 500 do 1000 kcal. Warto w tu podkreślić, że utrata 1,00 kg tłuszczu wymaga deficytu energetycznego w granicach od 6000 do 7000 kcal.z

Przy stosowaniu diet ubogoenergetycznych tempo odchudzania zależne jest od stopnia nadwagi i czasu trwania kuracji. Największa redukcja masy ciała następuje w początkowym okresie stosowania tej diety. Spowodowane jest to zużyciem glikogenu wewnątrzustrojowego oraz na skutek ograniczenia spożycia węglowodanów. Oba te czynniki mają działanie moczopędne, co w początkowym okresie sprzyja spadkowi masy ciała, ale jest to tylko pozorny efekt odchudzania.

Diety bardzo niskoenergetyczne to przemysłowo przygotowane, sproszkowane preparaty przeznaczone dla osób z otyłością znacznego stopnia, u których standardowe leczenie dietetyczne nie przynosi pożądanych wyników. Te diety są stosowane w sytuacjach, gdy konwencjonalna dietoterapia nie sprawdza się, a występują inne – oprócz otyłości – czynniki stanowiące zagrożenie dla zdrowia, jak np. nadciśnienie, cukrzyca typu 2, niedokrwienna choroba serca, co wymaga stosunkowo szybkiej redukcji masy ciała w celu poprawy stanu zdrowia.

Diety VLCD dostarczają nie więcej niż 10 kcal /1 kg masy ciała, co daje energetyczną oszczędność dobową około 400 – 5000 kcal. Zawierają one 0,8 8 białka na/1 kg masy ciała w ciągu doby, 40-80 g węglowodanów, błonnik pokarmowy o dużych właściwościach pęcznienia wewnątrz przewodu pokarmowego, komplet witamin i składników mineralnych w ilościach pokrywających dzienne zapotrzebowanie dla osoby dorosłej.

Zalety diety VLCD:

-powodują szybki ubytek masy ciała w stosunkowo krótkim czasie,

-poprawa gospodarki lipidowej i węglowodanowej,

-spadek podwyższonego ciśnienia krwi,

-poprawa wydolności układu krążenia,

-zmniejszenie apetytu.

Wady die

%name Odżywianie Jak jedzenie wpływa na nasze życie.Leki na odchudzanie.

Choco Lite

Zamów dzisiaj i otrzymaj darmową wysyłkę i gwarancję satysfakcji.

50% Tylko dziś!

Tomasz Raczyk
O Tomasz Raczyk 255 artykułów
Nazywam się Tomasz Raczyk. Od lat moim zamiłowaniem jest medycyna alternatywna i filmowanie ptaków w przyrodzie. Ukończyłem studia medyczne z wynikiem bardzo dobrym. Obecnie piszę praca doktorską. W wolnych chwilach montuje filmy o przyrodzie.

Bądź pierwszy, który skomentuje ten wpis

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany.


*